Κυριότερες Αιτίες Πληθωρισμού Αποπληθωρισμού

Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία παρατείνεται, οι υλικές καταστροφές και οι επιπτώσεις των κυρώσεων εξακολουθούν να κλονίζουν την παγκόσμια οικονομία. Οι συνέπειες θα εκδηλωθούν κυρίως μέσω υψηλότερων τιμών ενέργειας και ασθενέστερης εμπιστοσύνης στην οικονομία και στις χρηματοπιστωτικές αγορές, σε έναν κόσμο που ήδη δοκιμάζεται από τον πληθωρισμό που συνδέεται με την πανδημία. Ο Corrado και οι συνεργάτες του από το National Institute of Economic and Social Research έχουν ποσοτικοποιήσει τους διαύλους μετάδοσης των πολέμων στην πρόσφατη έκδοση του Global Economic Outlook. Η Ρωσία και η Ουκρανία αποτελούν σημαντικούς προμηθευτές ορισμένων εμπορευμάτων, μεταξύ των οποίων το τιτάνιο, το παλλάδιο, το σιτάρι και το καλαμπόκι. Η επίδραση των πολέμων στις τιμές των εμπορευμάτων και στον πληθωρισμό, και κατ’ επέκταση στις δαπάνες των νοικοκυριών, είναι σημαντικότερη από την πιθανή μετάδοση των επιπτώσεων μέσω των εμπορικών διασυνδέσεων με άλλα κράτη [1].

{tocify} $title={Περιεχόμενα}

Η Έννοια του Πληθωρισμού

Ο υψηλός πληθωρισμός αποτελεί ένα από τα συνηθέστερα φαινόμενα που κάθε χώρα καλείται να αντιμετωπίσει, τουλάχιστον κάποια στιγμή στην οικονομική της ιστορία. Σε μια οικονομία της αγοράς, οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών μπορούν να μεταβάλλονται συνεχώς. Ορισμένες τιμές αυξάνονται, ενώ άλλες μειώνονται. Πληθωρισμός εμφανίζεται όταν οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών αυξάνονται γενικευμένα και όχι μόνο σε μεμονωμένα προϊόντα. Αυτό σημαίνει ότι σήμερα μπορεί κανείς να αγοράσει λιγότερα με 1 ευρώ σε σχέση με χθες. Με άλλα λόγια, ο πληθωρισμός μειώνει την αξία του νομίσματος και συρρικνώνει τους πραγματικούς μισθούς με την πάροδο του χρόνου. Κατά τον υπολογισμό της μέσης αύξησης των τιμών, οι τιμές των προϊόντων στα οποία δαπανάται μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος, όπως η ηλεκτρική ενέργεια, σταθμίζονται περισσότερο από τις τιμές προϊόντων στα οποία δαπανάται μικρότερο μέρος, όπως η ζάχαρη ή τα ταχυδρομικά τέλη. Έστω ότι RW συμβολίζει τον πραγματικό μισθό, NW τον ονομαστικό μισθό και Ir τον ρυθμό πληθωρισμού.

`RW = NW - NW * Ir`

`RW = (1 - Ir) * NW`

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, στη ζώνη του ευρώ ο πληθωρισμός των τιμών καταναλωτή μετράται με τη χρήση του Εναρμονισμένου Δείκτη Τιμών Καταναλωτή. Ο όρος «εναρμονισμένος» σημαίνει ότι όλες οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης χρησιμοποιούν την ίδια μεθοδολογία. Αυτό διασφαλίζει ότι τα δεδομένα μιας χώρας μπορούν να συγκριθούν με τα δεδομένα μιας άλλης χώρας. Ο δείκτης αυτός αποτελεί έναν χρήσιμο τρόπο παρακολούθησης των μεταβολών των τιμών στην οικονομία. Βασικός στόχος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας είναι η διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών. Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα υπηρεσία, η οποία διατίθεται δωρεάν σε όλους, είναι ο Προσωπικός Υπολογιστής Πληθωρισμού, ο οποίος υπολογίζει τον προσωπικό ρυθμό πληθωρισμού με βάση τις καταναλωτικές συνήθειες.

Διαφορετικά Είδη Πληθωρισμού

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι υπάρχουν πολλά είδη πληθωρισμού. Τα είδη αυτά διαφοροποιούνται μεταξύ τους ανάλογα με την αιτία που προκαλεί την αύξηση των τιμών. Ο πληθωρισμός ταξινομείται ορισμένες φορές σε τρεις βασικές κατηγορίες: πληθωρισμό ζήτησης, πληθωρισμό κόστους και ενσωματωμένο πληθωρισμό. Ο ενσωματωμένος πληθωρισμός αποτελεί μια εναλλακτική ερμηνεία της αύξησης των τιμών, η οποία διαφέρει από τις θεωρίες του πληθωρισμού κόστους και του πληθωρισμού ζήτησης. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τον ρόλο των προσδοκιών των καταναλωτών και των επιχειρήσεων σχετικά με τον μελλοντικό πληθωρισμό [2][5].

Πληθωρισμός Ζήτησης

Η φράση «πάρα πολλά χρήματα κυνηγούν πολύ λίγα αγαθά» περιγράφει την κατάσταση που οι οικονομολόγοι αποδίδουν στον πληθωρισμό ζήτησης. Αυτό το είδος πληθωρισμού μπορεί να προκληθεί από αύξηση της συνολικής ζήτησης. Η κεϋνσιανή οικονομική θεωρία υποστηρίζει ότι η αύξηση της συνολικής ζήτησης μπορεί να συνδέεται με άνοδο της απασχόλησης. Οι υψηλότεροι μισθοί μετατρέπονται σε μεγαλύτερη ζήτηση σε μια αγορά εργασίας με περιορισμένα διαθέσιμα εργατικά χέρια. Ο όρος πληθωρισμός ζήτησης συνήθως περιγράφει ένα γενικευμένο φαινόμενο. Δηλαδή, όταν η καταναλωτική ζήτηση υπερβαίνει τη διαθέσιμη προσφορά πολλών κατηγοριών καταναλωτικών αγαθών, εμφανίζεται πληθωρισμός ζήτησης, ο οποίος προκαλεί γενική αύξηση του κόστους ζωής.

Ο πληθωρισμός ζήτησης αποτελεί βασική αρχή της κεϋνσιανής οικονομικής θεωρίας και περιγράφει τις επιπτώσεις μιας ανισορροπίας μεταξύ ζήτησης και προσφοράς. Όταν η συνολική ζήτηση σε μια οικονομία υπερβαίνει σημαντικά τη συνολική προσφορά, οι τιμές αυξάνονται. Αυτή θεωρείται η συνηθέστερη αιτία πληθωρισμού. Στην κεϋνσιανή οικονομική θεωρία, η αύξηση της απασχόλησης οδηγεί σε αύξηση της συνολικής ζήτησης για καταναλωτικά αγαθά. Ως απάντηση στη ζήτηση, οι επιχειρήσεις προσλαμβάνουν περισσότερους εργαζομένους για να αυξήσουν την παραγωγή. Όσο περισσότερους εργαζομένους προσλαμβάνουν οι επιχειρήσεις, τόσο περισσότερο αυξάνεται η απασχόληση. Τελικά, η ζήτηση για καταναλωτικά αγαθά υπερβαίνει την ικανότητα των παραγωγών να τα προσφέρουν. Υπάρχουν πέντε βασικές αιτίες του πληθωρισμού ζήτησης [3]:

• Αναπτυσσόμενη οικονομία: Όταν οι καταναλωτές αισθάνονται εμπιστοσύνη, δαπανούν περισσότερο και αναλαμβάνουν περισσότερο χρέος. Αυτό οδηγεί σε σταθερή αύξηση της ζήτησης, γεγονός που συνεπάγεται υψηλότερες τιμές.
  
• Αύξηση της ζήτησης για εξαγωγές: Μια απότομη αύξηση των εξαγωγών μπορεί να προκαλέσει υποτίμηση των σχετικών νομισμάτων.
  
• Κρατικές δαπάνες: Όταν το κράτος δαπανά πιο ελεύθερα, οι τιμές αυξάνονται.
  
• Πληθωριστικές προσδοκίες: Οι επιχειρήσεις μπορεί να αυξήσουν τις τιμές τους επειδή αναμένουν πληθωρισμό στο άμεσο μέλλον.
  
• Περισσότερο χρήμα στο σύστημα: Η αύξηση της προσφοράς χρήματος, όταν υπάρχουν πολύ λίγα αγαθά προς αγορά, οδηγεί σε αύξηση των τιμών.

Πληθωρισμός Κόστους

Ο πληθωρισμός κόστους, ο οποίος αναφέρεται και ως πληθωρισμός μισθολογικής πίεσης, εμφανίζεται όταν το γενικό επίπεδο τιμών αυξάνεται λόγω αυξήσεων στο κόστος εργασίας και στο κόστος των εμπορευμάτων. Το υψηλότερο κόστος παραγωγής μπορεί να μειώσει τη συνολική προσφορά, δηλαδή τη συνολική παραγωγή στην οικονομία. Εφόσον η ζήτηση για αγαθά δεν έχει μεταβληθεί, οι αυξήσεις των τιμών μεταφέρονται από την παραγωγή στους καταναλωτές, προκαλώντας πληθωρισμό κόστους.

Η συνηθέστερη αιτία του πληθωρισμού κόστους ξεκινά από την αύξηση του κόστους παραγωγής, η οποία μπορεί να είναι αναμενόμενη ή απρόβλεπτη. Για παράδειγμα, το κόστος των πρώτων υλών ή των αποθεμάτων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή μπορεί να αυξηθεί, με αποτέλεσμα υψηλότερο κόστος. Για να εμφανιστεί πληθωρισμός κόστους, η ζήτηση για το επηρεαζόμενο προϊόν πρέπει να παραμείνει σταθερή κατά την περίοδο κατά την οποία μεταβάλλεται το κόστος παραγωγής. Για να αντισταθμίσουν το αυξημένο κόστος παραγωγής, οι παραγωγοί αυξάνουν την τιμή προς τον καταναλωτή, ώστε να διατηρήσουν τα επίπεδα κέρδους τους και να ανταποκριθούν στην αναμενόμενη ζήτηση. Υπάρχουν τέσσερις βασικές αιτίες του πληθωρισμού κόστους [4]:

• Κόστος εισροών: Όπως αναφέρθηκε, πρόκειται για αύξηση του κόστους των εισροών που χρησιμοποιούνται στην παραγωγική διαδικασία, όπως οι πρώτες ύλες. Για παράδειγμα, αν οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν χαλκό στην παραγωγή και η τιμή του μετάλλου αυξηθεί απότομα, μπορούν να μεταφέρουν αυτό το αυξημένο κόστος στους πελάτες τους.
  
• Αύξηση του κόστους εργασίας: Υποχρεωτικές αυξήσεις μισθών για τους εργαζομένους στην παραγωγή λόγω αύξησης του κατώτατου μισθού ανά εργαζόμενο.
  
• Φυσικές καταστροφές: Όταν μια μεγάλη καταστροφή προκαλεί απρόβλεπτες ζημιές σε μια παραγωγική μονάδα και οδηγεί σε πλήρη ή μερική διακοπή της παραγωγικής αλυσίδας, είναι πιθανό να προκύψει υψηλότερο κόστος παραγωγής.
  
• Κρατική πολιτική: Άλλα γεγονότα μπορούν επίσης να θεωρηθούν αιτίες πληθωρισμού κόστους, εφόσον οδηγούν σε υψηλότερο κόστος παραγωγής, όπως μια απότομη αλλαγή στη νομοθεσία που επηρεάζει την ικανότητα μιας χώρας να διατηρήσει το προηγούμενο επίπεδο παραγωγής της. Ωστόσο, οι κρατικά προκαλούμενες αυξήσεις στο κόστος παραγωγής είναι συχνότερες στις αναπτυσσόμενες χώρες.

Ενσωματωμένος Πληθωρισμός

Όταν εμφανίζονται πληθωρισμός ζήτησης και πληθωρισμός κόστους, οι εργαζόμενοι μπορεί να αρχίσουν να ζητούν αυξήσεις από τους εργοδότες τους. Αν οι εργοδότες δεν διατηρήσουν τους μισθούς σε ανταγωνιστικά επίπεδα, μπορεί να αντιμετωπίσουν έλλειψη εργατικού δυναμικού. Όταν μια επιχείρηση αυξάνει τους μισθούς των εργαζομένων και προσπαθεί να διατηρήσει τα περιθώρια κέρδους της μέσω αύξησης των τιμών, τότε εμφανίζεται ενσωματωμένος πληθωρισμός. Για παράδειγμα, αν διαπιστώσετε ότι το αγαπημένο σας καφέ αυξάνει τις τιμές λόγω της αύξησης του κόστους των κόκκων καφέ, τότε επηρεάζεστε από πληθωρισμό κόστους. Αν, παρά τη δυσάρεστα υψηλή τιμή, συνεχίσετε να αγοράζετε τον καφέ, τότε συμβάλλετε σε συνθήκες πληθωρισμού ζήτησης.

Με άλλα λόγια, ο ενσωματωμένος πληθωρισμός σχετίζεται με τις προσαρμοστικές προσδοκίες, δηλαδή με την ιδέα ότι οι άνθρωποι αναμένουν πως οι σημερινοί ρυθμοί πληθωρισμού θα συνεχιστούν και στο μέλλον. Καθώς οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών αυξάνονται, οι άνθρωποι μπορεί να αναμένουν συνεχείς αυξήσεις αντίστοιχου μεγέθους στο μέλλον. Επομένως, οι εργαζόμενοι μπορεί να απαιτήσουν υψηλότερους μισθούς για να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο. Οι υψηλότεροι μισθοί μετατρέπονται σε υψηλότερο κόστος για αγαθά και υπηρεσίες, και αυτή η σπειροειδής σχέση μισθών και τιμών συνεχίζεται, καθώς ο ένας παράγοντας τροφοδοτεί τον άλλον και αντιστρόφως [5].

Οι Επιπτώσεις του Αποπληθωρισμού

Οι περισσότεροι οικονομολόγοι σήμερα θεωρούν ότι ο χαμηλός, σταθερός και, κυρίως, προβλέψιμος πληθωρισμός είναι ωφέλιμος για μια οικονομία. Όταν ο πληθωρισμός είναι χαμηλός και προβλέψιμος, ενσωματώνεται ευκολότερα στις συμβάσεις προσαρμογής τιμών και στα επιτόκια, γεγονός που περιορίζει τις στρεβλωτικές του επιδράσεις. Επιπλέον, η γνώση ότι οι τιμές θα είναι ελαφρώς υψηλότερες στο μέλλον δίνει στους καταναλωτές κίνητρο να αγοράσουν νωρίτερα, γεγονός που ενισχύει την οικονομική δραστηριότητα. Πολλοί κεντρικοί τραπεζίτες έχουν καταστήσει τη διατήρηση χαμηλού και σταθερού πληθωρισμού βασικό στόχο πολιτικής, μια πολιτική που είναι γνωστή ως στόχευση πληθωρισμού [6].

Το ακριβώς αντίθετο του πληθωρισμού είναι ο αποπληθωρισμός. Όταν υπάρχει αποπληθωρισμός, οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών μειώνονται, γεγονός που με τη σειρά του αυξάνει την αγοραστική δύναμη του χρήματος. Αυτό σημαίνει επίσης ότι μπορούν να αγοραστούν περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες με το ίδιο χρηματικό ποσό. Η κατάσταση αυτή εμφανίζεται φυσικά σε μια οικονομία όταν η προσφορά χρήματος είναι περιορισμένη. Ο αποπληθωρισμός θεωρείται γενικά οικονομική κρίση, η οποία συνδέεται με ανεργία και πολύ χαμηλά επίπεδα παραγωγικότητας αγαθών και υπηρεσιών. Ορισμένα από τα βασικά προβλήματα του αποπληθωρισμού είναι τα εξής [8][10]:

• Αποθαρρύνει την καταναλωτική δαπάνη: Όταν οι τιμές μειώνονται, οι καταναλωτές συχνά μπαίνουν στον πειρασμό να αναβάλουν τις αγορές τους, επειδή θεωρούν ότι τα προϊόντα θα είναι φθηνότερα στο μέλλον. Αυτή η πτώση της καταναλωτικής δαπάνης αποτέλεσε χαρακτηριστικό της αποπληθωριστικής εμπειρίας της Ιαπωνίας στις δεκαετίες του 1990 και του 2000, δηλαδή της ιαπωνικής χρηματοπιστωτικής κρίσης και των λεγόμενων χαμένων δεκαετιών.
• Αυξάνει την πραγματική αξία του χρέους: Ο αποπληθωρισμός αυξάνει την πραγματική αξία του χρήματος και την πραγματική αξία του χρέους. Καθιστά δυσκολότερη την εξυπηρέτηση των χρεών από τους οφειλέτες. Σε μια περίοδο αποπληθωρισμού, οι επιχειρήσεις βλέπουν επίσης τα έσοδά τους να μειώνονται και οι καταναλωτές είναι πιθανό να λαμβάνουν χαμηλότερους μισθούς.
• Αυξάνει τα πραγματικά επιτόκια: Τα επιτόκια δεν μπορούν να μειωθούν κάτω από το μηδέν. Επομένως, ο αποπληθωρισμός μπορεί να συμβάλει σε ανεπιθύμητη σύσφιξη της νομισματικής πολιτικής. Αυτό αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα για χώρες της ευρωζώνης που δεν χρησιμοποιούν άλλες μορφές νομισματικής πολιτικής, όπως η ποσοτική χαλάρωση. Πρόκειται για έναν ακόμη παράγοντα που μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερη ανάπτυξη και υψηλότερη ανεργία.
• Προκαλεί ανεργία λόγω πραγματικών μισθών: Οι αγορές εργασίας συχνά χαρακτηρίζονται από «άκαμπτους μισθούς». Οι εργαζόμενοι αντιτίθενται ιδιαίτερα στις μειώσεις των ονομαστικών μισθών, επειδή κανείς δεν θέλει να βλέπει τον μισθό του να μειώνεται, ιδίως όταν έχει συνηθίσει σε ετήσιες αυξήσεις. Επομένως, οι πραγματικοί μισθοί αυξάνονται κατά τις περιόδους αποπληθωρισμού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ανεργία λόγω πραγματικών μισθών. Ο χαμηλός πληθωρισμός αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην υψηλή ανεργία στην Ευρώπη.

Σε μια αποπληθωριστική κατάσταση, οι επιχειρήσεις και το ευρύ κοινό συσσωρεύουν λιγότερο πλούτο και, επομένως, οι δαπάνες γίνονται πολύ χαμηλές, γεγονός που μειώνει περαιτέρω τη ζήτηση [7]. Ο πρώην πρόεδρος της Fed, Paul Volcker, το απέδειξε αυτό τη δεκαετία του 1980. Αντιμετώπισε τον διψήφιο πληθωρισμό αυξάνοντας τα επιτόκια στο 20% [9]. Τα διατήρησε σε αυτό το επίπεδο, παρότι αυτό προκάλεσε ύφεση. Χρειάστηκε να λάβει αυτό το δραστικό μέτρο για να πείσει όλους ότι ο πληθωρισμός μπορούσε πράγματι να τεθεί υπό έλεγχο. Χάρη στον Volcker, οι κεντρικοί τραπεζίτες γνωρίζουν πλέον ότι το σημαντικότερο εργαλείο για την αντιμετώπιση του πληθωρισμού ή του αποπληθωρισμού είναι ο έλεγχος των προσδοκιών των ανθρώπων σχετικά με τις μεταβολές των τιμών.

Πηγές

1. Macchiarelli, Corrado. "Russia’s War in Ukraine Is Driving Global Inflation. Here’s How Much." Barrons, Jul 8, 2022, barrons.com/articles/war-in-ukraine-driving-global-inflation-51657294183
2. Moffatt, Mike. "Inflation in Economics." ThoughtCo, Feb. 16, 2021, thoughtco.com/study-overview-of-inflation-1147538
3. James, Chen. "What is Demand-Pull Inflation?" Investopedia, Sep. 14, 2022, investopedia.com/terms/d/demandpullinflation.asp
4. Will, Kenton. "Cost-Push Inflation: When It Occurs, Definition, and Causes" Investopedia, Mar. 07, 2022, investopedia.com/terms/c/costpushinflation.asp
5. Geoff, Williams. "3 Types Of Inflation And How They Differ" Forbes Advisor, Jul. 27, 2022, forbes.com/advisor/personal-finance/types-of-inflation/
6. Jason, Fernado. "Inflation: What It Is, How It Can Be Controlled, and Extreme Examples" Investopedia, Sep. 13, 2022, investopedia.com/terms/i/inflation.asp
7. Maheshwari, Rashi. "Inflation And Deflation" Forbes Advisor, Oct 10, 2022, forbes.com/advisor/in/investing/inflation-and-deflation/
8. Wessel, David. "Five Reasons to Worry About Deflation" Brookings, Oct. 16, 2014, brookings.edu/opinions/5-reasons-to-worry-about-deflation/
9. Federal Reserve Bank of New York. “Historical Changes of the Target Federal Funds and Discount Rates.”
10. Tejvan, Pettinger. "Problems of deflation" Economics Help, Dec. 09, 2019, economicshelp.org/blog/978/economics/definition-of-deflation/